فصلنامه روندها و دستاوردها در فناوری یادگیری

فصلنامه روندها و دستاوردها در فناوری یادگیری

زیست‌بوم یادگیری در عصر متاورس: واکاوی قابلیت‌های تربیتی، چالش‌های اجرایی، نظریه‌های پشتیبان و الزامات تحول در نظام‌های آموزشی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای برنامه ریزی درسی، دانشگاه آزاد اسلامی تهران شمال، تهران، ایران
2 استادیار گروه علوم تربیتی، دانشگاه آزاد اسلامی تهران شمال، تهران، ایران.
3 دانشجوی دکتری رشته برنامه ریزی درسی، دانشگاه آزاد اسلامی تهران شمال، تهران، ایران.
10.22034/jlt.2026.2086829.1109
چکیده
تحولات شتابان فناوری‌های دیجیتال، ضرورت بازاندیشی بنیادین در فرآیندهای یاددهی-یادگیری را ایجاد کرده است. این پژوهش با هدف شناسایی قابلیت‌های تربیتی متاورس، چالش‌های اجرایی، نظریه‌های یادگیری پشتیبان و الزامات تحول در نظام‌های آموزشی انجام شد.

مطالعه حاضر با رویکرد مرور نظام‌مند بر اساس پروتکل PRISMA 2020 و جستجوی جامع در پایگاه‌های داخلی (نورمگز، مگیران، سیویلیکا) و خارجی (IEEE Xplore، ScienceDirect، Scopus، Web of Science، ERIC) در بازه زمانی ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ انجام گرفت. با اعمال معیارهای ورود و خروج دقیق، از ۲۴۲ منبع اولیه، ۲۸ مقاله علمی-پژوهشی واجد شرایط انتخاب شدند. ضریب توافق بین کدگذاران κ = 0.88 به دست آمد. داده‌ها با استفاده از تحلیل محتوای کیفی جهت‌دار و تحلیل فراوانی مقوله‌بندی شدند.

نتایج نشان داد قابلیت‌های تربیتی متاورس در چهار مؤلفه اصلی شامل «تسهیل غوطه‌وری شناختی» (۸۶٪، ۲۴ مقاله)، «امکان هم‌آفرینی در یادگیری تجربی اصیل»، «توسعه تعاملات اجتماعی مبتنی بر آواتار و داربست‌سازی» (۱۸٪، ۵ مقاله) و «پشتیبانی از یادگیری شخصی‌سازی‌شده هوشمند» (۴۳٪، ۱۲ مقاله) ظهور می‌یابد. پنج چالش کلیدی شامل حریم خصوصی و امنیت داده‌ها (۵۰٪، ۱۴ مقاله)، هزینه‌های بالای زیرساخت (۴۶٪، ۱۳ مقاله)، شکاف دیجیتال (۳۹٪، ۱۱ مقاله)، کمبود محتوای استاندارد (۲۹٪، ۸ مقاله) و ناکافی بودن شایستگی‌های دیجیتال معلمان (۲۵٪، ۷ مقاله) شناسایی شد. سه نظریه سازنده‌گرایی، یادگیری تجربی کلب و اجتماعی-سازنده‌گرایی ویگوتسکی به‌عنوان پشتوانه‌های نظری اصلی تبیین گردیدند. الزامات تحول نیز در پنج بُعد سیاست‌گذاری، نهادی، حرفه‌ای، فنی و اخلاقی دسته‌بندی شدند.

ارزش افزوده پژوهش، ارائه چارچوب مفهومی یکپارچه (شکل ۲) است که نشان می‌دهد بهره‌گیری مؤثر از متاورس نیازمند تعامل همزمان چهار بُعد قابلیت‌ها، چالش‌ها، نظریه‌ها و الزامات تحول در قالب زیست‌بوم یادگیری ترکیبی و مکمل است؛ به‌گونه‌ای که متاورس به‌عنوان فضای تقویت‌کننده (نه جایگزین) آموزش حضوری عمل کند. چارچوب مفهومی یکپارچه حاصل از این پژوهش، به‌صورت استقرایی و مبتنی بر تحلیل محتوای کیفی ۲۸ مقاله منتخب توسعه یافته است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Educational Ecosystem in the Metaverse Era: A Systematic Review of Educational Capabilities, Implementation Challenges, Supporting Theories, and Transformation Requirements

نویسندگان English

MohammadReza Ghaderi 1
Fatemeh Beigi 2
Milad Maleki 3
1 Ph.D. Student in Curriculum Planning, Department of Educational Sciences, Faculty of Humanities, Islamic Azad University, North Tehran Branch, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Educational Sciences, Islamic Azad University, North Tehran Branch, Tehran, Iran.
3 Ph.D. Student in Curriculum Planning, Islamic Azad University North Tehran Branch, Tehran, Iran.
چکیده English

The accelerating evolution of digital technologies necessitates a fundamental rethinking of pedagogical processes. This systematic review aims to identify the educational capabilities of the metaverse, implementation challenges, supporting learning theories, and transformation requirements within educational systems. Following the PRISMA 2020 protocol, a systematic search was conducted in domestic (Noormags, Magiran, Civilica) and international (IEEE Xplore, ScienceDirect, Scopus, Web of Science, ERIC) databases from January 2020 to May 2025. Through criterion-based selection prioritizing quality and direct relevance, 28 peer-reviewed articles were selected from 242 initial records. Inter-coder reliability demonstrated substantial agreement (kappa = 0.88). Data were analyzed using directed qualitative content analysis alongside frequency analysis. The findings revealed four main educational capabilities: facilitating cognitive immersion (86%, n=24), enabling co-creation in authentic experiential learning, developing avatar-based social interactions and scaffolding (18%, n=5), and supporting AI-driven personalized learning (43%, n=12). Five key challenges were identified: privacy and data security (50%, n=14), high infrastructure costs (46%, n=13), digital divide (39%, n=11), lack of standardized content (29%, n=8), and insufficient teachers' digital competencies (25%, n=7). Constructivism, Kolb's experiential learning cycle, and Vygotsky's social constructivism were identified as the primary theoretical foundations. Transformation requirements were categorized into five dimensions: policy-making, institutional, professional, technical, and ethical. The integrated conceptual framework was developed inductively based on qualitative content analysis of the 28 selected articles. The value added of this study lies in presenting an integrated conceptual framework (Figure 2) demonstrating that effective metaverse utilization requires a systemic shift toward blended and complementary learning ecosystems — positioning the metaverse as a reinforcing adjunct rather than a replacement for face-to-face instruction.

کلیدواژه‌ها English

Metaverse
Educational Capabilities
Systematic Review
Blended Learning
Conceptual Framework

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 02 شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 20 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 14 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 02 شهریور 1405
  • تاریخ انتشار 02 شهریور 1405